Nếu bạn chưa có kết quả, hãy bắt đầu bằng test SBTI trực tuyến rồi quay lại đọc bài này cùng kiểu của bạn.
Lúc mới nhìn SBTI, thật ra tôi không quá nghiêm túc.
Phản ứng đầu tiên của tôi rất đơn giản: chẳng phải đây lại là một bài test bắt trend trên internet sao? Trả lời vài câu, nhận một kết quả hơi lố, hơi đụng chạm, nhưng rất hợp để chụp màn hình gửi vào nhóm chat. Bạn cười một cái, bạn bè đáp lại “cái này đúng là mày”, rồi câu chuyện kết thúc.
Nhưng càng nhìn, tôi càng thấy hình như nó không bình thường đến vậy.
Không phải vì nó bỗng biến thành một lý thuyết tính cách nghiêm túc, cũng không phải vì tôi muốn gói nó thành công cụ tâm lý học. Ngược lại, điều thu hút tôi nhất ở SBTI chính là: rõ ràng nó rất không nghiêm túc, nhưng lại nén được rất nhiều trạng thái mà bình thường người ta ngại nói, không biết nói thế nào, hoặc nói ra thì nghe quá nặng, thành một từ mà bạn bè có thể hiểu ngay.
Nó không giống như đang hỏi “rốt cuộc bạn là người thế nào”. Nó giống như đang nói:
Dạo này bạn có hơi giống thế này không?
Nếu bạn chưa từng làm, có thể thử bài test SBTI trước. Nhưng bài viết này không khuyên bạn tin tuyệt đối vào kết quả, cũng không giải thích lại SBTI là gì. Tôi muốn nói nhiều hơn về lý do vì sao một bài test trông khá “cà khịa” như vậy lại có cảm giác sống động hiếm thấy.
Điều thú vị nhất không phải là nó đúng, mà là nó nói giống tiếng người
Rất nhiều bài test tính cách cố gắng nói về con người theo cách dễ nghe hơn.
Bạn không phải hay do dự, bạn chỉ nhạy cảm và tinh tế. Bạn không lạnh nhạt, bạn chỉ có ranh giới rõ ràng. Bạn không thích kiểm soát, bạn chỉ có mục tiêu mạnh. Đọc xong tất nhiên dễ chịu, vì nó luôn chừa lại cho bạn một lớp filter.
SBTI không đi theo hướng đó.
Nó giống một người bạn miệng độc nhưng quan sát khá ổn, ngồi bên cạnh xem bạn biểu diễn cuộc đời rồi không nhịn được mà nói: mày không phải BOSS thì là gì? Cái gì cũng muốn tiếp quản, trong nhóm gọi trà sữa thôi cũng muốn xếp thứ tự ưu tiên. Mày không phải IMSB thì là gì? Người khác trả lời tin nhắn chậm một chút, trong đầu mày đã tự xử mình sai ba vòng. Mày không phải OJBK thì là gì? Miệng nói sao cũng được, nhưng thật ra là lười tham gia vào mọi màn giằng co vô nghĩa.
Những từ này tất nhiên không thanh lịch, cũng chẳng cao cấp. Nhưng chúng quá giống lời nói trong những cuộc trò chuyện hằng ngày.
MUM không phải một “kiểu tính cách chăm sóc” lạnh lùng, mà là người trước khi ra khỏi nhà hỏi bạn đã mang ô chưa, người khác chưa sụp thì cô ấy đã chuẩn bị khăn giấy, cuối cùng bản thân mệt đến mức không muốn nói nữa.
CTRL cũng không chỉ là “tính cách kiểm soát”. Nó giống kiểu người trong đầu luôn có một bàn cờ quan hệ: ai đang thăm dò, ai đang lùi lại, câu nói này rốt cuộc muốn gì, có khi anh ta nhìn ra sớm hơn cả người trong cuộc ba giây.
Tôi thích phần này của SBTI không phải vì nó lịch sự, mà vì nó không giả vờ.
Nó không dịch mọi thứ thành những khái niệm trừu tượng đẹp đẽ, mà viết thẳng nhiều trạng thái của con người thành ngôn ngữ nhóm chat. Ném ra một nhãn, bạn bè có thể đã hiểu bảy phần.
MBTI giống dát vàng, SBTI giống chỉ thẳng vào mặt
Tôi từng thấy một cách nói rất thú vị: MBTI dát vàng cho con người, SBTI chỉ thẳng vào mặt con người.
Câu này tất nhiên hơi phóng đại, nhưng tôi thấy rất đúng.
MBTI rất hợp để cho người ta một danh tính tương đối ổn định và tử tế. Bạn là INFJ, nghe bí ẩn, sâu sắc, khó được thấu hiểu; bạn là ENTJ, nghe hiệu quả, tham vọng, có khả năng dẫn đội.
Những mô tả này không phải vô dụng. Chúng thật sự giúp người ta tổ chức câu chuyện về bản thân. Nhưng khi mọi nhãn đều cố tỏ ra cao cấp, con người lại dần quen nhìn mình qua filter.
Hướng của SBTI thì ngược hẳn.
Nó nói bạn là ZZZZ, phản ứng đầu tiên của bạn có thể không phải “ồ mình được thấu hiểu rồi”, mà là “thôi đừng mắng nữa”. Nó nói bạn là DEAD, bạn cũng khó mà đưa vào một đoạn tự giới thiệu tinh tế nào. Nó nói bạn là ATM-er, cảm giác đó giống như bị bạn bè chỉ ra ngay tại chỗ: có phải mày lại đang dùng việc cho đi để đổi lấy một chút cảm giác được cần đến không?
Sự khó chịu đó lại khiến nó có cảm giác thật.
Dĩ nhiên, tôi không nói càng xúc phạm càng tốt. Sự xúc phạm thô thiển chỉ khiến người ta bực. Nhưng điểm tinh tế của SBTI là nhiều cú chạm của nó không phải tấn công ngẫu nhiên, mà vừa khéo giẫm lên những trạng thái người hiện đại rất quen: tự hao tổn trong đầu, buông xuôi, cứng miệng, giả vờ không sao, muốn được yêu nhưng lại sợ làm phiền người khác.
Vì vậy cách nó khiến người ta chột dạ không phải là “bạn rất tệ”, mà là:
Có phải bạn cũng biết mình hơi như vậy không?
Nếu muốn bóc tách kỹ hơn, bạn có thể đọc vì sao SBTI khiến người ta cảm thấy đúng. Còn ở đây, điều tôi muốn nói là cái “đúng” của SBTI nhiều khi không phải đúng theo nghĩa đo lường, mà là đúng theo nghĩa biểu đạt.
Nó biến một câu rất khó nói thành một kết quả có thể đem ra đùa.
Điều tôi thật sự muốn nhìn là mô thức quan hệ phía sau các nhãn
Nếu chỉ dừng ở nhãn, SBTI sẽ nhanh chóng trở nên nhàm chán. Bạn là BOSS, anh ấy là OJBK, cô ấy là LOVE-R, mọi người cười xong rồi thôi. Cách chơi đó tất nhiên được, nhưng tôi nghĩ phần có giá trị nhất lại nằm phía sau các nhãn.
Ví dụ IMSB làm tôi nghĩ đến không chỉ meme “người tự công kích”, mà là rất nhiều người trong quan hệ sẽ quy vấn đề về bản thân trước. Người khác hơi lạnh nhạt, họ nghĩ ngay có phải mình chưa đủ tốt; chuyện xảy ra lỗi, họ nghĩ ngay có phải mình gây phiền phức; rõ ràng không phải trách nhiệm của họ, họ vẫn vô thức xin lỗi.
MUM khiến tôi nghĩ đến không chỉ chuyện hay lo. Quan trọng hơn, có những người thật sự xem “chăm sóc người khác” là cách xác nhận sự tồn tại của mình. Chỉ cần người khác cần tôi, tôi vẫn còn giá trị; chỉ cần tôi sắp xếp ổn thỏa cho mọi người, tôi không cần để lộ nhu cầu của chính mình.
OJBK nhìn có vẻ thả lỏng, nhưng thật ra có hai mặt. Một mặt là ít tự hao tổn thật, nhiều chuyện không đáng tiêu hao bản thân; mặt khác cũng có thể là lâu dài không bày tỏ, không tranh lấy, không phản hồi, cuối cùng xử lý mọi quan hệ thành “sao cũng được”, “tùy”, “không sao”.
CTRL và BOSS cũng vậy. Kiểm soát, thúc đẩy, sắp xếp, phán đoán, trong rất nhiều bối cảnh đều là năng lực. Nhưng một khi đi vào quan hệ thân mật, những năng lực đó cũng có thể biến thành áp lực: người khác còn chưa nghĩ rõ, bạn đã quyết định thay; người khác chỉ cần được lắng nghe, bạn đã bắt đầu đưa giải pháp.
Vì vậy tôi muốn xem SBTI như một nhóm tư thế trong quan hệ hơn là một bản án tính cách.
Đôi khi nó giống một chiếc gương rất không khách sáo, soi ra không phải “bạn thuộc loại nào”, mà là động tác bạn thường dùng nhất khi gặp áp lực, quan hệ, xã giao và tự bảo vệ.
Bạn tấn công bản thân trước, hay kiểm soát cục diện trước?
Bạn chăm sóc người khác trước, hay giả vờ không quan tâm trước?
Bạn dùng niềm vui để chống đỡ bầu không khí, hay dùng giả chết để mặc vấn đề tự trôi qua?
Những câu hỏi này đáng nhìn hơn “rốt cuộc tôi là kiểu người nào”.
Nếu bạn quan tâm đến phần quan hệ, có thể đọc tiếp hướng dẫn tương hợp tình yêu SBTI. Nhưng tôi sẽ luôn giữ một tiền đề: nó phù hợp để mở ra thảo luận, không phù hợp để quyết định thay bạn.
Nó có thể là lối vào, nhưng không thể là câu trả lời
Càng nhìn SBTI nghiêm túc, tôi càng thấy thứ cần được bảo vệ nhất thật ra là ranh giới của nó.
Nó vui vì nó không nghiêm túc. Nó có cộng hưởng vì nó bắt được nhiều trạng thái thật. Nhưng một khi ai đó bắt đầu dùng nó để chẩn đoán người khác, sàng lọc đối tượng hẹn hò, phán đoán ai hợp công việc, ai không hợp ở cạnh, nó sẽ lập tức đổi vị.
Một kết quả test không thể thay thế việc thật sự ở bên nhau. Bạn ra DEAD không có nghĩa là bạn mãi mãi không còn nhiệt tình; bạn ra FAKE không có nghĩa con người bạn giả tạo; bạn ra MUM cũng không có nghĩa bạn đáng phải chăm sóc tất cả mọi người.
Vì vậy tôi không muốn viết SBTI thành “câu trả lời”.
Nó giống một lối vào hơn. Một lối vào giúp bạn có thể nhẹ nhàng nói “dạo này hình như mình thật sự đang giả chết”, một lối vào để bạn bè có thể đỡ lấy câu tự giễu của bạn.
Nếu muốn đọc đầy đủ hơn về ranh giới, bạn có thể xem SBTI nói được gì và không nói được gì. Cách hiểu của tôi thì đơn giản hơn:
Nếu một kết quả SBTI giúp bạn dễ hiểu bản thân hơn, nó hữu ích.
Nếu một kết quả SBTI khiến bạn ngừng hiểu bản thân, nó bắt đầu vô dụng.
Cuối cùng, vì sao tôi xem nó nghiêm túc
Tôi xem SBTI nghiêm túc không phải vì nó khoa học, cũng không phải vì nó thanh lịch.
Ngược lại, tôi xem nó nghiêm túc vì nó rất giống một hiện trường internet hỗn loạn nhưng chân thật: mọi người vừa đùa, vừa bỏ vào đó sự mệt mỏi, lo âu, cứng miệng, ham muốn chăm sóc, ham muốn kiểm soát và cảm giác bất an trong quan hệ của mình.
Nó tất nhiên thô, và không phù hợp để được thần thánh hóa.
Nhưng tôi khó phủ nhận rằng nó thật sự nắm được một nhu cầu biểu đạt rất hiện tại: nhiều người không muốn được phân loại lại, mà muốn tìm một câu có thể nói ra trạng thái hiện giờ của mình.
Đôi khi chúng ta không thật sự cần một nhãn hoàn hảo và chính xác.
Chúng ta chỉ cần một mở đầu có thể nói ra trước.
Vì vậy tôi không mong bạn xem SBTI là câu trả lời.
Tôi mong nó giúp bạn nói ra một khoảnh khắc nào đó hơn.